Galaksilerin oluşumu ve evrimi -1-

GALAKSiLERiN OLUŞUMU VE EVRiMi 

Günümüze kadar astronomlar tarafından yapılan gözlemler, ışımaların spektrumları/kimyasal analiz, mevcut şekilleri baz alınarak galaksileri ve yıldızları belirli tipler altında sınıflandırıp anlamlandırılmaya çalışılmış. Eldeki veriler ile en iyisi yapılsada , birçok galaksinin sınıflandırılmasında hatalar görülmekte. Bu konuda bazı düzeltmeler amacıyla , bolca fotoğraf kullanarak katkı yapmak istedim, elbette birçok konu bilinmez yada şüpheli olarak kalmaya devam edecektir.

Kuasar Kökenli Galaksiler

Kuasarlar çok uzakta (milyarlarca ışık yılı) ve kuvvetli (yıllık 1000~2000 güneş kütlesi) ışımasını 100~1000 milyon yıl yaptıktan sonra sönümlenmektedir , daha doğrusu galaktik karadelik olarak varlığını sürdürmektedir.
Yüzbinden fazla kuasar bilinmekte (2007 yılı itibariyle) ①

5 milyar ışık yılı uzaktaki HE0450-2958 adlı kuasar çevresinde ilkelde olsa herhangi bir galaksi yapısı gözlenmemekte, buna karşılık 1,5 milyar ışık yılı uzakta HE1239-2426 adlı kuasar çevresinde malzeme birikimi ve galaksi görünür hale gelmiş. ②

Bu ve benzeri gözlemlerden galaksinin malzeme kaynağının kuasar olacağı düşüncesi yanında, başka spiral galaksiler ile çarpışıp merkeze yerleştiği önermeside var.

Aşağıda HE0450-2958 için çarpışma belirtileri iddiasına karşın , kuasarların galaksiler ile hiç çarpışmadığını iddia etmemekle beraber, kuasar kaynaklı galaksilerin birçoğunun oluşumaya farklı bir şekilde başladığını ve evrimleştiğini göreceğiz.

Kuasarların karadeliğe dönüşene kadar yoğun ışıma ve madde püskürtme aşamasında çevrelerindeki madde ve karanlık madde dahil ne varsa çok uzaklara sürüklediğini, Hoag’s Object ve benzeri Halka tip galaksilerde görülüyor. Merkezi karadelik çevresinde  çok büyük bir alanın maddeden yoksun yada çok zayıf madde akışı görülmekte, şekil.1 de görüleceği gibi ışımanın şiddetiyle çevreye savrulan malzeme ilksel gazların karışımıyla disk benzeri bir yapı oluşur. Optik yada radyo teleskoplar ile bu disk belki görülebilir, HE0450-2958 için çarpıştığı söylenen galaksinin aslında bu disk olma ihtimali yüksek.

Hoag’s Object de halka açıkça görülüyor ki spiral hareketi yaparak ilerlemekte , spiral hareketi yapabilmesi için kuasarın dışarıya uyguladığı basınç ve çevreden düzgün şekilde madde akışı olmalı ve ikisinin yenişemediği daire boyunca halka galaksi oluşabilsin.

PKS2349 kuasarı içinde galaksi ile çarpıştığı iddiası var, kuasarların çok erken dönemleri hariç hepsinde bu türden galaksilerle çarpışma veya eşlik etme durumu görülebilir, aslında halka tip galaksilerin oluşum aşaması gözlenmektedir.

① http://astronomy.swin.edu.au/cosmos/Q/Quasar

Farklı kaynaklarda kuasar ışımasını trilyonlarla güneş kütlesi ile ifade edenlerde var , özetle evrensel uzun zaman içinde kısa sayılacak bir sürede çok yoğun bir ışıma olduğunu bilmemiz yeterli.

② https://www.spacetelescope.org/images/heic0511a/

---

Credit:

---

Büyük patlamadan sonra ilksel gazların hareket ve yapılanmasına ilişkin önermeler içinde en öne çıkar. Erken dönem evrende gazların (Hidrojen . Helyum) hiyerarşik olarak küçük alt kümelere bölünüp gaz hücreleri oluşturduğuna yönelik bir teoridir. Ayrıca sıvılar içinde modellemeler yapılmıştır.

---

---

Credit:

NASA(http://www.nasa.gov)/ESA(http://www.esa.int) and The Hubble Heritage Team(STScI(http://www.stsci.edu)/
AURA(http://www.aura-astronomy.org/))

---

Bu galakside kuasar ile başlayıp halka tip galaksiye dönüşmüş ve çevresinden madde akışıyla , özellikle iki ana bağlantısı güçlü olmuş ve çubuklu spiral olarak sınıflandırılmış. Aşağıda diğer galaksilerde’de göreceğimiz gibi halka tip galaksilerindeki merkezi karadelik (kuasar artık karadelik olarak yoluna devam ediyor) çevresi madde yönünden çok zayıf olduğu için kararsızdır, yani halkadan kendine yönelen büyük kütleli maddelerle temasında yalpalayıp halka içinde gezinmekte. 

Şayet halka ile temas edecek kadar yakınlaşırsa , çarpışmanın yönüne ve yoğunluğuna göre savrulmakta , bazıları halka içinde boydan boya gezinmekte , bazılarıda halkadan dışarı çıkıp yalnız dolaşmakta , halka galaksi dışına çıkan bu galaktik karadelikler genelde elliptik galaksi olarak adlandırılmış aslında sadece galaktik karadeliktir. 

 Credit: ESA/Hubble(http://www.spacetelescope.org/) & NASA
Acknowledgement: R. Buta (University of Alabama)

---

Burada gezinmekte olan bir galaktik karadelik halka boyunca ilerlemekte

Credit:
NASA(http://www.nasa.gov), ESA(http://www.esa.int), and The Hubble Heritage Team (AURA(http://www.aura-astronomy.org/)/STScI (http://www.stsci.edu/))

---

İki tane halka tip galaksi , arka plandaki halkayı bozmuş ve dışarıda yol alıyor ,ön plandaki halka boyunca yakın geçişler yapıp kısmen bozmuş ancak çevresinden sürekli madde akışı olduğundan geçici bir dengeye ulaşmış.

Credit: ESA/Hubble & NASA

---

Bu galaktik karadelik halkayı kısmen bozup dışarıya fırlamış, iddia edildiği gibi bir çarpışma durumu yok.  galaktik karadeliğin büyük yada küçük görünmesi ön plan yada arka plana hareket etmesi ile ilgili.

Credit: NASA, ESA and M. Livio (STScI)

---

Mevcut halka galakside merkezi karadelik ilerlerken ayrıca başka bir halka tip karadelikten ayrılmış ve buraya giriş yapmış gibi görünüyor.

Credit: NASA, ESA, J. Dalcanton, B.F. Williams, and M. Durbin (University of Washington)

---

Yine bir halka tip galaksi ve karadelik kendine iki güçlü kol ile madde akışı sağlamakta.

Credit: ESA/Hubble, NASA

---

Yine bir halka tip galaksi ve temas ettiği maddelerin yönüne göre tuhaf bir şekilde galakside dikey konuma gelmiş , bu türden yapıların yaklaşık 100 tane kadar olduğu belirtiliyor, trilyonlar içinde çok az sayılır.

Credit: The Hubble Heritage Team
(AURA(http://www.aura-astronomy.org/)/STScI (http://www.stsci.edu)/NASA(http://www.nasa.gov)/ESA (http://www.esa.int))

---

Halka tip galaksiyi tamamen bozup dışarı çıkmış bir galaktik karadelik (elliptik galaksi olarak söylensede sadece bir galaktik karadelik). Yeterince hızını düşürüp ilksel gazların bol olduğu bir bölgeye rastlarsa kendine bir galaksi inşaa edebilir , yalnız bundan kaçma şansı çok düşük olur, çünkü tekrar halka galaksi yapamaz, O sadece kuasarlara özgü.

Credit: The Hubble Heritage Team (AURA(http://www.aura-
astronomy.org/)/STScI(http://www.stsci.edu)/NASA(http://www.nasa.gov)/ESA(http://www.esa.int))

---

Başka birtane halka tip galaksi artığı , yalnız çok fazla bozulmuş astronomlar sınıflandıramayınca düzensiz galaksi demişler.

Credit:

ESA/Hubble(http://www.spacetelescope.org/), NASA(http://www.nasa.gov/), D. Calzetti (UMass) and the LEGUS Team

---

Düzensiz bir galaksi daha , Halka tip galaksi artığına benziyor.

Credit:ESA/Hubble(http://www.spacetelescope.org/), NASA(http://www.nasa.gov/), D. Calzetti (UMass) and the LEGUS Team

---

Başka bir halka galaksiden buraya gelmiş sarmal boyunca ilerleyip muz kabuğu gibi kolu iyice açmış, resim büyük olsa muhtemelen sol alt köşeye yakın bir yerlerde bozulmuş  bir halka tip galaksi görebilirdik.

Credit:ESA/Hubble(http://www.spacetelescope.org/) &

NASA(http://www.nasa.gov/) Judy Schmidt (geckzilla.com)

---

Bozulmuş olarak görünen halka tip galaksi ve suçlu sağ üstte ilerlemekte(hareket yönüne bakılarak kolayca bulunur).

Credit: ESA/Hubble & NASA, D. Calzetti

---

Bu türden çubuklu spiral galaksi olarak sınıflandırılanlarda  NGC1512 benzeri madde akışının olduğu iki güçlü kol olmakla beraber çapı halka tip galaksilerle kıyaslanmayacak kadar küçük , bu benzerlikten hareketle  zayıf ışıma yapan kuasarların inşaa ettikleri galaksiler diyebilirmiyiz.?

Credit: ESA/Hubble & NASA, D. Calzetti

NOT:Görüntüler spacetelescope.org  ‘dan alınmıştır.

---